घर बनाउँदै हुनुहुन्छ ? उत्तरपूर्वमा ट्वाइलेट बनाए क्यान्सरको जोखिम

काठमाडौँ । घर बनाउँदै हुनुहुन्छ भने नक्सा पास, संरचनाको मजबुती र निर्माण सामग्रीसँगै घरको दिशा र संरचनाको अवस्थिति पनि ख्याल गर्न वास्तुशास्त्र तथा डाउजिङ विज्ञ डा. माधव मंगल जोशीले सुझाव दिएका छन् । विशेषगरी घरको उत्तर–पूर्व अर्थात् ईशान कोणमा शौचालय निर्माण गर्दा स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्न सक्ने र क्यान्सरसम्मको जोखिम देखिन सक्ने उनले दाबी गरेका छन् ।

भृकुटीमण्डपमा बिहीबारदेखि सुरु भएको नवौं ल्यान्ड, हाउजिङ एन्ड कन्स्ट्रक्सन एक्स्पो–२०२६ को पहिलो दिन आयोजित ‘वास्तु र हाम्रो जीवनशैली’ विषयक सेसनमा जोशीले घर निर्माणमा दिशाअनुसार संरचना नमिलाउँदा त्यसको असर मानिसको जीवनशैली, स्वास्थ्य र समग्र पारिवारिक वातावरणमा पर्न सक्ने बताएका हुन् ।

नेपाल जग्गा तथा आवास विकास संघ, नेपाल जग्गा तथा आवास विकास महासंघ र नेपाल चेम्बर अफ कमर्सको संयुक्त आयोजनामा सुरु भएको एक्स्पोमा घर तथा भवन निर्माणसँग सम्बन्धित विभिन्न क्षेत्रका विज्ञ तथा सरोकारवालाले आवास निर्माणमा आधुनिक इन्जिनियरिङसँगै वास्तुशास्त्रीय पक्षलाई समेत विचार गर्नुपर्ने धारणा राखेका छन् । चार दिनसम्म चल्ने एक्स्पोमा वास्तुशास्त्रसम्बन्धी परामर्शको व्यवस्थासमेत गरिएको आयोजकले जनाएको छ ।

सेसनमा बोल्दै जोशीले घर निर्माण गर्दा सकेसम्म सुरुदेखि नै वास्तु हेरेर संरचना तयार गर्नुपर्ने बताए । उनका अनुसार घरको कुन भाग खुला राख्ने, कुन भाग बन्द गर्ने, कुन दिशामा कुन प्रयोजनको संरचना बनाउने र पानी तथा अन्य संरचना कहाँ राख्ने भन्ने विषय वास्तुशास्त्रमा महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

ईशान कोणमा ट्वाइलेट नबनाउन सुझाव
जोशीले घर निर्माण गर्दा विशेषगरी उत्तर–पूर्व अर्थात् ईशान कोणलाई सफा, हलुका र खुला राख्नुपर्ने बताए । वास्तुशास्त्रीय मान्यताअनुसार उत्तर र पूर्वबाट आउने सकारात्मक ऊर्जा तथा भू–चुम्बकीय ऊर्जाको प्रभाव रहने क्षेत्र भएकाले ईशान कोणमा अनावश्यक संरचना, फोहोर तथा भारी सामग्री राख्न नहुने उनको भनाइ थियो ।

‘उत्तर–पूर्वलाई सकेसम्म शुद्ध, सफा र खुला राख्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘यो भागमा ट्वाइलेट वा फोहोर राख्दा त्यसको असर घरमा बस्ने मानिसको स्वास्थ्यमा पर्न सक्छ ।’

शौचालय निर्माणका विषयमा उनले अझ गम्भीर दाबी प्रस्तुत गरे । उत्तर–पूर्व दिशातर्फ शौचालय बनाउँदा वा शौचालयको संरचना त्यस दिशामा पर्दा क्यान्सरसम्मको जोखिम देखिन सक्ने उनले बताए ।

जोशीले आफ्नो पारिवारिक अनुभव र आफूले गरेको अध्ययनलाई समेत यस दाबीको आधारका रूपमा प्रस्तुत गरे । उनका अनुसार ईशान कोणमा शौचालय तथा ढल भएका केही घरको अध्ययन गर्दा परिवारका सदस्यमा क्यान्सर तथा पेटसम्बन्धी गम्भीर समस्या देखिएको थियो ।

उनले करिब सयवटा घरमा गरेको अध्ययनमा ईशान कोणमा शौचालय भएका ९४ प्रतिशत घरका परिवारमा क्यान्सर वा गम्भीर पेटसम्बन्धी समस्या देखिएको दाबी गरे ।

तर यस्तो दाबीलाई चिकित्सकीय रूपमा स्थापित तथ्यका रूपमा लिनुअघि वैज्ञानिक अनुसन्धानबाट पुष्टि आवश्यक हुन्छ । कार्यक्रममा जोशीले प्रस्तुत गरेको तथ्यांक र व्याख्या उनको वास्तुशास्त्रीय अध्ययन तथा मान्यतामा आधारित रहेको हो । क्यान्सरको जोखिमका स्थापित कारणमा शौचालयको दिशा रहेको भन्ने चिकित्सकीय निष्कर्ष भने यसबाट स्वतः स्थापित हुँदैन ।

‘वास्तु पनि जीवनको एक तिहाइ पक्ष’
जोशीले मानिसको जीवनमा कर्म, भाग्य र वास्तुको समान भूमिका रहेको धारणा पनि प्रस्तुत गरे । उनले कर्म, ज्योतिष तथा वास्तुलाई क्रमशः ३३.३३ प्रतिशतका दरले व्याख्या गर्दै मानिसको जीवनमा घरको वातावरणले महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने बताए ।

‘कर्मको हिस्सा ३३.३३ प्रतिशत हुन्छ, त्यति नै ज्योतिष अर्थात् भाग्यको र बाँकी ३३.३३ प्रतिशत वास्तुको हुन्छ,’ उनले भने, ‘ग्रहदशा कमजोर भए पनि कर्म र वास्तु अनुकूल छ भने मानिसलाई त्यसले सहयोग गर्न सक्छ ।’

आफ्नो व्यावसायिक पृष्ठभूमि तथ्यांकशास्त्रसँग जोडिएको उल्लेख गर्दै उनले पछि वास्तुशास्त्रको अध्ययन र अनुसन्धानमा लागेको बताए । भारतका आध्यात्मिक गुरु महर्षि महेश योगीका प्रवचन तथा ट्रान्ससेन्डेन्टल मेडिटेसनसँग जोडिएपछि वास्तुका विषयमा अनुसन्धान सुरु गरेको उनले बताए ।

उनका अनुसार आफूले दुई दशकभन्दा बढी समय वास्तुसम्बन्धी अध्ययन र अनुसन्धानमा खर्चिएको छ ।

दक्षिण–पश्चिम बन्द, उत्तर–पश्चिम खुला
घरको अन्य संरचनाका सम्बन्धमा पनि जोशीले दिशाअनुसार फरक–फरक प्रयोग गर्न सुझाव दिए । दक्षिण–पश्चिम अर्थात् नैऋत्य भाग सकेसम्म बन्द र भारी राख्नुपर्ने तथा उत्तर–पश्चिम अर्थात् वायव्य भाग खुला राख्नुपर्ने उनको भनाइ थियो ।

दक्षिण–पश्चिमलाई वास्तुमा ऊर्जा भण्डारण गर्ने क्षेत्रका रूपमा लिइने भएकाले घरको मुलीको कोठा, दराज तथा गह्रौँ सामग्री त्यहाँ राख्न उपयुक्त हुने उनले बताए ।

यसको विपरीत ईशान कोणलाई हलुका तथा खुला राख्नुपर्ने उनले बताए । पूजा, ध्यान तथा आध्यात्मिक अभ्यासका लागि समेत उत्तर–पूर्व भाग उपयुक्त मानिने उनको भनाइ थियो ।

भान्सादेखि इनारसम्म दिशाको हिसाब
वास्तुशास्त्रीय मान्यताअनुसार घरमा भान्सा निर्माणका लागि दक्षिण–पूर्व अर्थात् आग्नेय कोणलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्ने जोशीले बताए । त्यो सम्भव नभए उत्तर–पश्चिम अर्थात् वायव्य क्षेत्रमा भान्सा बनाउन सकिने उनको सुझाव थियो ।

त्यस्तै, इनार तथा बोरिङका लागि उत्तर वा पूर्व दिशा उपयुक्त मानिने उनले बताए । दक्षिण–पश्चिममा पानीको स्रोत राख्दा आर्थिक तथा पारिवारिक अस्थिरता आउने वास्तु मान्यता रहेको उनले उल्लेख गरे ।

घर निर्माण गर्दा जग्गाको आकारलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्ने उनको भनाइ थियो । सकेसम्म मिलेको आकारको जग्गा छनोट गर्नुपर्ने र जग्गाको बनोट तथा त्यसमा निर्माण हुने भवनबीच तालमेल हुनुपर्ने उनले बताए ।

सुत्ने दिशादेखि ऐनासम्म
प्यानल छलफलमा सहभागीहरूले दैनिक जीवनमा वास्तुलाई कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने प्रश्नसमेत राखेका थिए । त्यस क्रममा दक्षिणतर्फ शिरानी राखेर सुत्न उपयुक्त हुने र बालबालिकाका लागि पूर्वतर्फ शिरानी राख्न सकिने सुझाव दिइएको थियो ।

उत्तर दिशातर्फ शिरानी राखेर सुत्न वास्तुमा प्रतिकूल मानिने जोशीले बताए । त्यस्तै, ऐना उत्तर वा पूर्वतर्फको भित्तामा राख्नुपर्ने वास्तु मान्यता रहेको उनले उल्लेख गरे ।

भर्‍याङमुनि पूजाकोठा, शौचालय वा भान्सा निर्माण नगर्नसमेत सुझाव दिइएको थियो । भर्‍याङको संरचनामुनि महत्वपूर्ण गतिविधि गर्दा त्यसले मानसिक अशान्ति तथा असहजता सिर्जना गर्ने वास्तु मान्यता रहेको कार्यक्रममा बताइएको थियो ।

संरचना भत्काउन नसकिए ‘उपचार’
पहिल्यै निर्माण भइसकेका घरमा वास्तु नमिलेको अवस्थामा सबै संरचना भत्काएर पुनर्निर्माण गर्न सम्भव नहुने भएकाले वैकल्पिक उपायसमेत प्रयोग गर्न सकिने जोशीले बताए ।

उनले ईशान कोणमा रहेको शौचालय हटाउन नसकिने अवस्थामा क्रिस्टल टर्मिनेटर राख्ने वा सिसाको सेल्फमा नुनिलो पानी राख्नेजस्ता वास्तु उपचारको सुझाव दिए ।
तर यस्ता उपाय वास्तु परम्पराभित्रका उपचारात्मक मान्यता हुन् । स्वास्थ्य समस्या वा क्यान्सरको जोखिम न्यूनीकरणका लागि यिनलाई चिकित्सकीय उपचारको विकल्पका रूपमा लिन नहुने विषय महत्वपूर्ण छ ।

‘वास्तु पुरुष’ र घरको संरचना
प्यानलमा सहभागी वास्तुविद् मेदिना जोशीले वास्तु पुरुषको अवधारणाबारे चर्चा गरिन् । परम्परागत वास्तु मान्यताअनुसार वास्तु पुरुषको टाउको उत्तर–पूर्व र खुट्टा दक्षिण–पश्चिमतर्फ रहने उल्लेख गर्दै उनले घरका विभिन्न भागको प्रयोग त्यसअनुसार निर्धारण गर्न सकिने बताइन् ।

उनका अनुसार जहाँ वास्तु पुरुषको टाउको रहने मानिन्छ, त्यो क्षेत्र पूजा, ध्यान तथा खुला स्थानका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ । दक्षिण–पश्चिम भागमा भारी सामग्री तथा घरको महत्वपूर्ण कोठा राख्ने र त्यहाँ अनावश्यक ढोका वा झ्याल नराख्ने वास्तु मान्यता रहेको उनले बताइन् ।

आधुनिक इन्जिनियरिङलाई बेवास्ता नगर्न सुझाव
एक्स्पोमा वास्तुशास्त्रका विषयमा बहस भइरहे पनि घर निर्माणमा संरचनात्मक सुरक्षालाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्ने विज्ञहरूको धारणा छ । विशेषगरी नेपालजस्तो भूकम्पीय जोखिम भएको मुलुकमा भवन संहिता, संरचनात्मक डिजाइन, माटो परीक्षण, सुरक्षित निर्माण प्रविधि, सरसफाइ, प्रकाश, हावा र पानी निकासजस्ता पक्षलाई वास्तुका मान्यतासँग समन्वय गरेर अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ ।

जोशीले पनि आधुनिक इन्जिनियरिङ र वास्तुशास्त्रबीच समन्वय आवश्यक रहेको बताए । उनका अनुसार घर केवल बस्ने संरचना नभई मानिसको दैनिक जीवन, वातावरण र स्वास्थ्यसँग जोडिएको स्थान भएकाले यसको डिजाइन गर्दा बहुआयामिक पक्षलाई ध्यान दिनुपर्छ ।

यस वर्षको एक्स्पो ‘सुरक्षित आवास, हरेक नागरिकको अधिकार’ भन्ने अवधारणामा केन्द्रित छ । मेलामा आवास, जग्गा, निर्माण सामग्री, वास्तुशास्त्र, वास्तुकला, आन्तरिक सजावटलगायतका क्षेत्रमा जानकारी तथा परामर्श उपलब्ध गराइएको आयोजकले जनाएको छ ।

चार दिनसम्म चल्ने एक्स्पोमा घर निर्माण गर्न चाहने उपभोक्ता, निर्माण व्यवसायी, जग्गा तथा आवास व्यवसायी, इन्जिनियर, वास्तुविद् तथा अन्य सरोकारवालाबीच प्रत्यक्ष संवाद र परामर्शको अवसरसमेत उपलब्ध गराइएको छ ।

वास्तुशास्त्रसम्बन्धी बहसले घरको दिशा र संरचनाको विषयलाई फेरि सार्वजनिक चर्चामा ल्याए पनि स्वास्थ्यसँग जोडिएका दाबीलाई भने वैज्ञानिक प्रमाण र चिकित्सकीय अनुसन्धानका आधारमा छुट्टै मूल्यांकन गर्नुपर्ने हुन्छ । घर निर्माण गर्दा वास्तुका सांस्कृतिक तथा परम्परागत मान्यतालाई अपनाउन चाहनेले पनि भवनको संरचनात्मक सुरक्षा, भवन संहिता र प्रमाणमा आधारित स्वास्थ्य मापदण्डलाई भने बेवास्ता गर्न नहुने विज्ञहरूको जोड छ ।